İkinci el chiller alırken nelere bakılır? Sahadan kontrol listesi

İkinci el soğutma grubunda etiketteki kapasite bir taahhüt değildir. Cihazın bugünkü kapasitesi, tüm kademeleri tam yükte çalışırken su debisi ve gidiş-dönüş sıcaklık farkı ölçülerek bulunur; ölçüm hangi ortam sıcaklığında ve hangi su rejiminde yapıldıysa onunla birlikte yazılır. Kompresör çalışma saati, kalkış sayısı, eşanjör durumu, kaçak izi ve kontrol kartının bulunabilirliği kapasiteden hemen sonra sorulur.

İkinci el bir soğutma grubuna (chiller) bakmaya gittiğinizde size ilk gösterilen şey neredeyse her zaman etikettir. Üstünde bir kapasite yazar, altında model kodu vardır, satıcı da "makine sağlam, geçen ay çalışıyordu" der. O etiket bir taahhüt değil, cihazın fabrikadan çıktığı gün belirli bir koşulda ölçülmüş performansının kaydıdır. Aradan geçen yıllarda kondenser kirlendiyse, evaporatörde kireç oturduysa, kompresörler on binlerce saat döndüyse etiketle makinenin arasındaki bağ zayıflamıştır.

İkinci el alımda yanıtlanması gereken iki ayrı soru var ve pazarlıkların çoğu bu ikisini birbirine karıştırdığı için yanlış yerde biter. Birincisi: bu cihaz bugün, benim koşullarımda kaç kcal/h veriyor? İkincisi: bu cihazı önümüzdeki birkaç yıl ayakta tutmak neye mal olacak? İlk sorunun cevabı ölçümle bulunur, ikincisi cihazın geçmişine ve parça durumuna bakılarak tahmin edilir.

Cihazı görmeye giderken izlediğim sıra aşağıdaki gibidir ve sırayı bozmamakta fayda var. Ölçüm yapılamayan bir makinede geri kalan kontrollerin çoğu zaten anlamını yitirir.

Etiketteki kapasite neyi anlatır, neyi anlatmaz

Soğutma kapasitesi tek başına bir sayı değildir; hangi çalışma noktasında ölçüldüğü söylenmeden hiçbir şeyle karşılaştırılamaz. Sanayide en yaygın referans 12/7 °C su rejimi ve 35 °C ortam sıcaklığıdır. Etikette yalnızca "100.000 kcal/h" yazıyorsa ve hangi rejim için verildiği belli değilse, o rakamı kendi prosesinizin ihtiyacının yanına koyamazsınız.

İlişkinin yönü de sık sık ters kurulur. Su çıkış sıcaklığı düştükçe kapasite düşer. Ortam sıcaklığı yükseldikçe yine düşer. Devrede glikol varsa bir miktar daha düşer. Yani 12/7 için etiketlenmiş bir grubu 5 °C su isteyen bir prosese bağlıyorsanız, elinizdeki sayıyı olduğu gibi kullanamazsınız; karışım oranının ısı transferine etkisi için glikol kullanımı sayfasındaki değerlere bakın.

Eski cihazlarda ikinci bir tuzak daha var: etiket her zaman orijinal değildir. Kompresör değişmiş, evaporatör yenilenmiş, hatta gövde bambaşka bir makineden gelmiş olabilir. Etiketin seri numarasının pano içindeki ve kompresör üzerindeki etiketlerle tutup tutmadığına bakın. Üçü birbirini tutmuyorsa, elinizdeki kapasite bilgisinin dayanağı da yok demektir.

İkinci el chiller'ın gerçek kapasitesi nasıl ölçülür?

Kapasite su tarafından ölçülür. Gereken üç şey vardır: bilinen bir su debisi, evaporatör giriş ve çıkışında güvenilir iki sıcaklık ölçümü, bir de cihazın kararlı hale gelmesini bekleyecek yarım saat. Hesap, seçim yaparken kullandığınız hesabın aynısıdır: Q = m × c × ΔT.

Sahada en sık gördüğüm kurgu hatası, testin yeterli yük olmadan yapılmasıdır. Cihaz küçük bir tanka bağlanır, su birkaç dakikada ayar noktasına iner, kompresörler kademe kademe durur, alıcı ekranda 7 °C'yi görüp "makine tutuyor" der. Oysa kapasitesinin üçte birini kaybetmiş bir grup da düşük yükte 7 °C'yi rahatlıkla tutar; sadece daha uzun süre durur. Kapasite ancak cihaz ayar noktasına inemediği anda, yani bütün kademeler kesintisiz çalışırken ölçülebilir. Testi kurarken yükü buna göre ayarlayın.

Somut bir örnek üzerinden gidelim. Etiketinde 100.000 kcal/h yazan bir grup, kompresörlerin tamamı sürekli çalışırken şu değerleri veriyor:

• Ölçülen su debisi: 18,5 m³/h, yani m = 18.500 kg/h
• Evaporatör giriş (dönüş) suyu: 15,8 °C
• Evaporatör çıkış (gidiş) suyu: 11,2 °C, buradan ΔT = 4,6 K
• Ölçüm anındaki ortam sıcaklığı: 22 °C

Q = 18.500 kg/h × 1 kcal/kg·K × 4,6 K = 85.100 kcal/h

Bu sayıyı etiketin yanına yazmadan önce koşullara bakın. Ölçüm 22 °C ortamda ve 11,2 °C su çıkışında yapıldı; her iki koşul da nominal noktadan (35 °C ortam, 7 °C su) daha rahattır. Cihaz kolay koşulda 85.100 kcal/h veriyorsa, nominal noktada bunun altında kalır. Etiketteki 100.000 ile ölçülen değer arasında zaten yaklaşık yüzde on beşlik bir fark var ve gerçek fark bundan büyüktür. Ölçümün adımları ve birim dönüşümü için kapasite hesabı sayfasına bakabilirsiniz.

Aynı sayı pazarlığın da girdisidir. Cihaza ödeyeceğiniz bedeli etiket kapasitesine değil ölçülen kapasiteye bölün: 100.000 yerine 85.100 kcal/h ile hesapladığınızda kcal başına bedel yaklaşık %18 artar. Taşıma ve devreye alma kalemleri buna henüz eklenmedi.

Kompresörün kaç saat çalıştığını nasıl anlarım?

Kontrol paneli olan cihazların çoğu kompresör başına çalışma saatini ve kalkış sayısını tutar. Bu iki değeri cihazı görmeye gitmeden, panelden fotoğraf isteyerek öğrenin. Satıcı ekranda bu bilgiye ulaşamıyorsa bu da kendi başına bir bilgidir.

Saati yaşla karıştırmayın. İki vardiya çalışan bir tesiste yıllık çalışma süresi kabaca 2 × 8 × 250 = 4.000 saattir; kesintisiz çalışan bir tesiste aynı cihaz yılda 8.000 saatin üzerine çıkar. "Altı yaşında" ifadesi bu yüzden 24.000 saat de olabilir, 45.000 saat de.

Kalkış sayısı çoğu zaman saatten daha çok şey anlatır. Panelde 12.000 çalışma saati ve 150.000 kalkış görüyorsanız, kompresörün her devreye girişte ortalama 12.000 × 60 ÷ 150.000 = 4,8 dakika çalıştığını bulursunuz. Beş dakikanın altındaki bir ortalama, makinenin ömrü boyunca kısa devir (short cycling) yaptığını söyler; sargı ısınması, yağ dönüşü sorunları ve kontaktör aşınması o cihazda birikmiştir. Sektörde kompresör başına saatte 6-12 kalkış genel kabul gören üst sınırdır; kalkış başına beş dakikalık bir ortalama, cihazın bu sınırın üst ucunda ya da ötesinde çalıştığını gösterir. Sayaçtaki saat düşükken kalkış sayısı yüksekse, karşınızdaki az çalışmış değil çok yorulmuş bir kompresördür.

Uzun süre boşta beklemiş cihaz da masum değildir. Yıllarca çalıştırılmamış bir grupta akışkanın sessizce kaçması, keçe ve salmastraların kuruması, pompanın sıkışması sık görülür. "Elektrik yok, çalıştırıp gösteremiyoruz" cümlesi cihazın bedeline yazılması gereken bir risktir.

Eşanjör, kondenser ve su tarafı: kapasitenin sessizce kaybolduğu yer

Evaporatör

Evaporatör iki şeyden zarar görür: kireç ve donma. Kireç kapasiteyi yıllar içinde yavaşça aşağı çeker, kimse fark etmez. Donma ise tek gecede biter. Plakalı bir eşanjörde donmadan doğan mikro çatlak, su devresiyle akışkan devresini birbirine açar; belirtisi yağ gözetleme camındaki sütlü görüntü ve basınç değerlerinin oturmamasıdır. Sorulacak sorular nettir: bu cihaz hiç dondu mu, devrede glikol var mıydı, kış aylarında nerede duruyordu?

Tanktaki suya da bakın. Pas rengi, tortulu bir su yıllardır şartlandırılmamış bir devrenin işaretidir ve o tortunun bir kısmı eşanjörün içindedir. Mümkünse bilinen bir debide evaporatörün su tarafındaki basınç kaybını ölçün; katalog değerinin belirgin biçimde üzerindeki bir kayıp, içeride birikme olduğunu gösterir.

Kondenser

Kondenserde gözü yanıltan şey yüzeydir. Dışarıdan yıkanmış bir batarya temiz görünür, ama kanat aralarında sıkışmış toz ve tiftik yerinde durur. Elinizi hava çıkışına tutup akışın her noktada eşit olup olmadığına bakın, sonra kanatlara yandan bakarak ezilmiş bölgeleri ve korozyonu arayın. Deniz kıyısındaki ya da asit buharı olan tesislerde çalışmış bataryalarda kanadın borudan ayrılması görülür; ısı transferi düşer, dışarıdan hiçbir şey belli olmaz.

Fanların tamamının döndüğünü ve yatak sesi vermediğini kontrol edin. Bir fanın çalışmaması yaz aylarında yüksek basınç arızası olarak geri döner; belirti-sebep eşleştirmesi için chiller arızaları sayfası işinizi görür.

Kaçak izi, pas ve şasi neyi ele verir

Soğutucu akışkan kaçağının izi yağdır. Akışkan kaçarken beraberinde bir miktar kompresör yağı taşır ve o yağ tozla birleşip koyu bir leke bırakır. Bakılacak yerler bellidir: kaynak dikişleri, servis vanaları, presostat kılcalları, kompresör bağlantı flanşları, eşanjör giriş çıkışları. Bakır boruda titreşimden doğan çatlaklar genellikle kompresöre yakın kıvrımlarda başlar.

Satıcının ağzından çıkan "her yıl bir miktar gaz basıyorduk" cümlesi, yıllardır bulunamamış bir kaçak demektir ve cihazı aldığınızda o kaçak da sizin olur. Taze boya ile kirli kondenser bir arada duruyorsa nedenini sorun; satış öncesi boyanmış bir şasi, altındaki pasın örtülmüş olabileceğini akla getirir. Şasi ayaklarına, tankın altına ve pompanın altındaki kuruma izlerine mutlaka bakın. Tank altı delinmiş bir cihaz, taşımayı bile kaldırmayabilir.

Elektrik panosu, kontrol kartı ve yedek parça devamlılığı

Panoyu açtırın ve fotoğraflayın. Köprülenmiş bir akış anahtarı, devre dışı bırakılmış yüksek basınç presostatı ya da sökülüp çıkarılmış faz koruma rölesi, makinenin nasıl işletildiğini kapasite ölçümünden bile net anlatır. Emniyet zinciri bir kez köprülendiyse o cihaz bir süre korumasız çalışmıştır ve bunun izi başka bir yerde durur. Terminallerdeki ısınma renkleri, ısıdan sararmış kablo yalıtımı ve orijinal olmayan kontaktörler aynı hikâyenin devamıdır.

Kontrol kartı ayrı bir başlıktır. Kartın markası ve modeli hâlâ üretiliyor mu, muadili var mı? Kart bulunamıyorsa cihaz çöp değildir; kontrol jenerik bir kartla yeniden kurulabilir. Ama iş kart takmakla bitmez: kademe mantığı, sensör yerleşimi ve emniyet zinciri baştan kurulur, ayarlar sahada yeniden yapılır. Bunu bir günlük iş olarak planlamayın.

Yedek parça tarafında üç kaleme bakın. Kompresör modeli hâlâ tedarik ediliyor mu, pompa ve fan motorları standart ölçüde mi, cihazın çalıştığı soğutucu akışkan piyasada rahat bulunuyor mu? Kullanımı kademeli olarak kısıtlanmış eski akışkanlarla çalışan gruplarda basit bir gaz tamamlaması bile zaman ve maliyet sorununa dönüşebiliyor. Kompresörü tedarik dışı, kartı bulunamayan bir cihaz parça yetimidir; ilk ciddi arızada hurda değerine iner.

Bakılan yer	Nasıl bakılır	Vazgeçme sinyali
Gerçek kapasite	Tam yükte debi ve ΔT ölçümü, ortam sıcaklığının kaydı	Ölçüme izin verilmemesi ya da yükün kurulamaması
Kompresör geçmişi	Panelden çalışma saati ve kalkış sayısının okunması	Kalkış başına ortalama çalışma süresinin beş dakikanın altında olması
Evaporatör	Basınç kaybı, tank suyunun rengi, donma geçmişi sorusu	Yağ gözetleme camında sütlü görüntü, suda yağ izi
Kondenser	Kanat dibi kiri, korozyon, fanların tamamının dönmesi	Kanadın borudan ayrılmış olması, yaygın korozyon
Kaçak	Dikiş, vana ve flanşlarda yağ lekesi araması	Yıllık gaz tamamlaması alışkanlığı
Elektrik panosu	Emniyet elemanlarının yerinde olması, terminal ısınma izleri	Köprülenmiş akış anahtarı veya presostat
Kontrol kartı	Marka, model ve muadil durumunun sorulması	Kartın ve kompresörün ikisinin birden tedarik dışı olması
Şasi ve tank	Ayaklar, tank altı, taze boya ile kir uyumsuzluğu	Tank altında delinme, taşımayı kaldırmayacak korozyon

Taşıma ve yeniden devreye alma masrafı nereye yazılır

İkinci el bir cihazın gerçek bedeli, üzerinde konuşulan rakam değil; o rakama eklenen kalemlerin toplamıdır. Aşağıdakileri görmeden pazarlığı kapatmayın:

• Sökme, vinç, nakliye ve yeni yerine indirme. Ağırlık ve gabari büyüdükçe bu kalem hızla büyür; büyük gruplarda kapı ölçüsü ve yol güzergâhı ayrıca kontrol edilir.
• Kompresör taşıma takozlarının takılması, cihazın yatırılmadan taşınması, gerekiyorsa akışkanın boşaltılıp yeniden şarj edilmesi.
• Yeni yerdeki elektrik beslemesi: kablo kesiti, şalter seçimi, panonun mevcut dağıtıma uyumu.
• Su hattı: boru çapı, pislik tutucu, hattın yalıtımı, mevcut pompa ile uyum.
• Yerleşim düzeltmesi. Hava kısa devresi olmayacak bir konum bulunmazsa, ödediğiniz kapasitenin bir kısmını daha ilk yaz kaybedersiniz.
• Devreye alma: kaçak testi, akışkan kontrolü, kızgınlık ve emniyet ayarlarının doğrulanması, su tarafının havasının alınması.
• Bilinen eksikler: değişecek fan motoru, pompa salmastrası, kontaktör, sensör.
• Üretim tarafındaki duruş süresi. Çoğu tesiste listenin en pahalı kalemi budur.

Bu listeyi doldurup toplamı ölçülen kapasiteye bölün. Ortaya çıkan kcal başına bedel, yeni bir grup için aynı yöntemle bulunan sayıyla karşılaştırılabilecek tek değerdir. Kapasite ve debi satırlarını yan yana koymak için ürün gamı tablosuna bakabilirsiniz. Cihazın bakım kayıtlarını isteyin; düzenli tutulmuş bir kayıt, sekiz kalemlik bu listenin yarısını baştan cevaplar. Nelerin kaydedilmiş olması gerektiği bakım rehberinde duruyor.

İkinci el chiller almak ne zaman mantıklıdır?

Bu sorunun tek bir cevabı yok; cihazın tesiste üstleneceği role göre değişir. Yılda birkaç yüz saat çalışacak bir yedek grup ile üretimin tamamını taşıyacak ana grup aynı ölçütlerle değerlendirilemez.

Durum	Değerlendirme
Ana gruba yedek, yılda sınırlı saat çalışacak	Mantıklı. Verim kaybı az sayıda saate yayıldığı için katlanılabilir.
Süresi belli bir proje, geçici kapasite ihtiyacı	Mantıklı. Taşıma ve devreye alma toplamı yine de baştan hesaplanır.
Bakım kaydı var, çalışma saati okunuyor, yerinde ölçüm mümkün	Değerlendirilebilir. Pazarlık ölçülen kapasite üzerinden yapılır.
Kesintisiz üretimin tek soğutma kaynağı olacak	Riskli. Duruş maliyeti cihaz bedelini kısa sürede aşar.
Proses 7 °C'nin altında su istiyor, etiket 12/7 için verilmiş	Dikkat. Kapasite bu noktada zaten düşer, yaşlanma payı üstüne biner.
Kompresör ve kontrol kartı tedarik dışı	Alınmaz. Parça bulunamadığı anda cihazın tamir yolu kapanır.
Cihaz çalıştırılıp gösterilemiyor	Alınmaz. Kapasite ölçülmeden pazarlık yapılmaz.

Sınır kabaca şurada çizilir: ikinci el bir grup, arızalandığında üretimi durduran tek soğutma kaynağı olacaksa hesap nadiren tutar. Kesintisiz çalışan bir plastik enjeksiyon hattında bir günlük duruşun bedeli, çoğu tesiste cihaz için ödenen paranın yanında küçük kalmaz. Aynı cihaz, mevcut grubun yanında yedek olarak durduğunda ise oldukça mantıklı bir yatırımdır: nadiren çalışır, çalıştığında üretimi ayakta tutar, kapasitesindeki yüzde on beşlik kayıp da o birkaç yüz saat içinde önemsizleşir.

Elinizde bakmayı düşündüğünüz bir cihazın ölçüm değerleri varsa, o değerleri kendi yük ve rejim bilgilerinizle birlikte iletirseniz aynı noktada yeni bir grubun ne verdiğini yan yana koyup değerlendirebiliriz.

Sıkça sorulanlar

Tüm yazılar