Chiller devreye alma: ilk çalıştırma öncesi saha kontrol listesi

Devreye alma iki bölümdür. Enerji vermeden önce hidrolik devre cihazın dışından yıkanır, havası alınır, dönüş filtresi takılır, faz sırası ve gerilim dengesizliği ölçülür. Çalıştırdıktan sonra su sıcaklıkları, ΔT'den hesaplanan debi, faz akımları ve kademe geçişleri en az sekiz saat izlenip tutanağa yazılır.

Cihaz sahaya indi, borular bağlandı, panoya besleme çekildi. Devreye alma dediğimiz iş tam burada başlar, ama çoğu tesiste hak ettiğinin çok altında bir sürede biter: şalter kaldırılır, su birkaç derece iner, "çalışıyor" denir, ekip dağılır. Altı ay sonra "bu makine eskisi gibi soğutmuyor" cümlesi kurulduğunda elde kıyaslanacak tek bir sayı yoktur.

Devreye alma iki bölümden oluşur ve amaçları farklıdır. Birincisi cihaza hiç enerji vermeden yapılan hidrolik ve elektrik hazırlığıdır; makineyi ilk dakikasında zarar görmekten korur. İkincisi ilk çalıştırmadan sonraki izleme ve kayıttır; sistemin nasıl davrandığını sayıya döker. İlk bölüm atlanırsa makine zarar görür, ikincisi atlanırsa kanıt kaybolur.

Aşağıdaki sıra sahada izlediğimiz sıradır. Adımların çoğu birkaç dakika sürer, toplamı bir vardiyayı geçmez; atlandıklarında çıkardıkları iş ise günlerle ölçülür.

Devreye almadan önce su devresi neden ve nasıl yıkanır?

Yeni imal edilmiş bir hat temiz değildir. İçinde kaynak çapağı, kesme talaşı, teflon bandı parçası, montajda düşmüş vida, bazen kum bulunur. Bunlar suyla hareket eder ve devrenin en dar kesitinde durur. En dar kesit neredeyse her zaman eşanjördür; oraya giren bir çapak kendiliğinden çıkmaz.

Devreye alma günlerinde en sık karşılaştığımız kurgu hatası da tam burada: hat, chiller'ın kendi pompasıyla yıkanıyor. "Dönüşte filtre var nasılsa" deniyor. Oysa dönüş filtresi kirin cihaza girmesini değil, prosesten geri dönmesini engeller; ilk turda pompa çarkı ile eşanjör kanalları hattın süzgeci olur. Geriye ilk gününden düşük kapasiteyle çalışan bir makine kalır.

Doğru sıra şudur:

1. Cihazın gidiş ve dönüş vanaları kapatılır, hattın iki ucu geçici bir hortum ya da ara parçayla kısa devre edilir. Yıkama suyu makinenin içinden geçmez.
2. Hat geçici bir yıkama pompasıyla dolaştırılır. Yıkama hızı işletme hızının altında kalmamalıdır; yavaş akan su çapağı yerinden kaldırmaz, üstünden geçer.
3. İlk yıkama suyu tanka döndürülmez, drene verilir. Devre birkaç kez doldurulup boşaltılır ve çıkan su berraklaşana kadar sürdürülür.
4. Yağ ya da montaj gresi bulaşmış hatlarda ılık su ve uygun temizleyici kullanılır, ardından mutlaka durulanır.
5. Yıkama bitince vanalar açılır, devre temiz suyla doldurulur ve dolum miktarı su sayacından okunup yazılır. Bu sayı, ileride yapacağınız her hesabın girdisidir.

Dönüş filtresi: yıkamada iri, işletmede ince

Pislik tutucu (strainer) dönüş hattına, cihaz girişinden önce takılır. Yıkamada iri gözlü sepetle başlanır, hat oturunca işletme sepetine geçilir. Göz açıklığı kadar belirleyici olan, sepet süzme alanının boru kesitine oranıdır; alan küçük seçilirse filtre haftada bir değil günde bir tıkanır.

En çok ihmal edilen adım ise ilk 48 saatte filtrenin iki kez sökülüp temizlenmesidir. Yeni bir devre kirinin çoğunu ilk iki günde bırakır; ilk gün temizleyip gerisini bir sonraki bakıma erteleyen tesislerde ikinci hafta "debi düştü" şikâyeti gelir. Sonraki periyotlar için chiller bakım rehberine bakabilirsiniz.

Devrenin havası nasıl alınır?

Hava, devrede kalan en sinsi kalıntıdır. Gözle görülmez, çoğu zaman alarm da vermez, ama üç iş birden yapar: ısı transfer yüzeyinin bir bölümünü kapatır, pompanın emişinde toplanırsa kavitasyona yol açar ve suya oksijen taşıdığı için korozyonu başlatır.

Toplandığı yerler bellidir: devrenin en yüksek noktaları ve güzergâhtaki ters cepler. Doldurma yavaş yapılır, çünkü hızlı doldurulan bir hat havayı dışarı atmaz, içeride hapseder. En yüksek noktalara otomatik purjör, kolektör ve eşanjör üstüne elle havalık konur; pompa gövdesinin havası ayrıca alınır, kuru dönen bir mekanik salmastra birkaç dakikada gider.

Ardından pompa yirmi dakika çalıştırılır, durdurulur, havalıklar yeniden açılır; suda dağılmış hava sirkülasyonla toplandığı için asıl miktar ikinci turda çıkar. Tank seviyesinin ilk saatlerde düşmesi normaldir, günlerce düşmeye devam ediyorsa aranan şey hava değil sızıntıdır.

Su debisi sahada nasıl doğrulanır?

Debimetre her devrede bulunmaz. Bulunmadığında debi, ölçülebilen iki büyüklükten geri hesaplanır: taşınan ısı ve suyun gidiş-dönüş sıcaklık farkı. Bağıntı kapasite hesabının aynısıdır, yalnızca bilinmeyen değişmiştir.

Devreye alma günü prosesin yükü belirsiz olduğu için ısıyı prosesten değil cihazın kendisinden okumak gerekir. En pratik yöntem tank çekme (pull-down) testidir: proses makineleri kapalı, devre tam dolaşımda, chiller bütün kademeleriyle çalışır ve suyun ne kadar sürede kaç derece soğuduğu ölçülür.

Sayısal örnek: çekme testinden kapasite ve debi

Devrede bir KPLN 100.2 var: 86.000 kcal/h nominal kapasiteli, iki kompresörlü, hava soğutmalı bir grup. Katalog değeri 12/7 °C su rejimi ve 35 °C ortam içindir. Sayaçtan okunan toplam devre hacmi 1.000 litre, test günü ortam 28 °C, set noktası 7 °C.

Ölçüm: su 30,0 °C'de başlıyor, on dakika sonra 13,5 °C okunuyor.

• Sıcaklık düşüşü: 30,0 − 13,5 = 16,5 K
• Çekilen ısı: 1.000 kg × 1 kcal/kg·K × 16,5 K = 16.500 kcal
• Ortalama soğutma gücü (10 dakika = 1/6 saat): 16.500 × 6 = 99.000 kcal/h

Sayının nominalin üzerinde çıkması beklenir, çünkü test nominal noktada yapılmadı: su ortalama 22 °C civarındaydı ve ortam 35 °C değil 28 °C idi; iki koşul da kapasiteyi yukarı çeker. Ters yönde çalışan tek etki pompanın suya verdiği ısıdır. Testin söylediği şudur: devre nominalin mertebesinde iş yapıyor. Aynı ölçümde su on dakikada 30,0 °C'den ancak 21,7 °C'ye inseydi ortalama güç 8.300 kcal × 6 = 49.800 kcal/h çıkardı; bu, iki kompresörden yalnızca birinin devrede olduğunu düşündürürdü.

Debi de aynı ölçümden çıkar. Test boyunca cihazın giriş ile çıkışı arasındaki fark ortalama 5,7 K okunduysa:

• m = 99.000 ÷ (1 × 5,7) = 17.368 kg/h, yani yaklaşık 17,4 m³/h
• Devrenin taşıması gereken debi nominal noktadan bulunur: 12/7 °C rejimi 5 K'lik fark demektir, 86.000 ÷ 5 = 17.200 kg/h ≈ 17,2 m³/h

İki sayı örtüşüyor; hidrolik tarafta yapacak iş kalmamış demektir. Ters durum daha öğreticidir: aynı testte fark 5,7 K yerine 8,5 K okunsaydı debi 99.000 ÷ 8,5 = 11.647 kg/h, yani 11,6 m³/h çıkardı — gerekenin üçte ikisi. Böyle bir sonuçta sırasıyla dönüş filtresine, kapalı unutulmuş vanaya, tahliye edilmemiş havaya ve pompanın dönüş yönüne bakılır.

Testin iki inceliği var. Ölçüm aralığını set noktasına fazla yaklaştırmayın; su ayar değerine inmeye başladığında kademeler düşer, eğim yatar ve kapasiteyi olduğundan küçük ölçersiniz. İkincisi, iki sıcaklığı aynı tip termometreyle ve boruya temas ettirerek okuyun: panel sensörü ile parlak bir boruya tutulan kızılötesi termometre arasındaki fark, 5-6 K'lik bir ölçümde hatanın kendisi kadar olur.

Elektrik beslemesi ve faz sırası

Elektrikte yapılacaklar kısadır, ama sırası önemlidir: önce ölçüm, sonra enerji. Panoya enerji verildikten sonra öğrenilen bir faz sırası hatası, öğrenildiği anda bedelini çoktan almış olur.

Faz sırası neden ilk enerjiden önce ölçülür?

Üç fazlı bir motorun dönüş yönünü faz sırası belirler. Fanlar ters dönerse hava ters yönde ve çok daha az debiyle hareket eder, kondenser ısıyı atamaz, yoğuşma basıncı yükselir. Santrifüj pompa ters dönerse durum daha sinsidir: su akmaya devam eder, fakat basma yüksekliğinin ancak üçte ikisi kadarını verir. Manometreye bakmayan biri bunu fark etmez, sadece "debi tutmuyor" der. Bazı kompresör tiplerinde ise ters dönüş doğrudan hasarla sonuçlanır; bu yüzden faz sırası, kompresöre hiç enerji verilmeden faz sırası ölçerle kontrol edilir ve panodaki faz koruma rölesinin görevini yaptığı ayrıca doğrulanır.

Sahada hızlı bir teyit yöntemi de var: pompayı birkaç saniye çalıştırıp basma manometresini okuyun, iki fazı değiştirip tekrarlayın. Doğru yön, yüksek basıncı veren yöndür.

Gerilim dengesizliği nasıl hesaplanır?

Faz sırası kadar önemli ikinci ölçüm, fazlar arasındaki gerilim dengesizliğidir. Hesabı basittir: üç fazlar arası gerilimin ortalaması alınır, ortalamadan en büyük sapma bulunur ve ortalamaya bölünür. Örnek ölçüm L1-L2 = 398 V, L2-L3 = 392 V, L1-L3 = 386 V olsun.

• Ortalama: (398 + 392 + 386) ÷ 3 = 392 V
• En büyük sapma: 398 − 392 = 6 V
• Dengesizlik: 6 ÷ 392 × 100 = %1,5

Sektörde genel kabul, motorlu yüklerde bu oranın yüzde ikinin altında tutulmasıdır. Gerilimdeki dengesizlik motor akımında birkaç kat büyüyerek karşılık bulur; sonucu sargı ısınması ve kısalan yalıtım ömrüdür. Ölçümü tesis tam yükteyken tekrarlayın: devreye alma sabahı, fabrikanın yarısı çalışmıyorken alınan değer iyimserdir.

Kalanlar kısa sürer: besleme kesiti ve klemens sıkılıkları (nakliye titreşimi gevşetir), topraklama sürekliliği, motor koruma ayarlarının etiket değerlerine göre yapılmış olması, acil stop devresinin denenmesi.

İlk çalıştırmada hangi değerler izlenir?

İlk çalıştırma tek bir an değil, en az sekiz saatlik bir penceredir. Değerlerin bir bölümü cihazın ekranından, bir bölümü hattaki manometre ve termometrelerden, bir bölümü pens ampermetreyle alınır; hepsi aynı kâğıda, saatiyle yazılır.

Okunan değer	Ne zaman	Beklenen davranış	Sapma neyi düşündürür
Pompa basma basıncı	Pompa döner dönmez	Kararlı, tasarım değerine yakın	Düşükse ters dönüş, kapalı vana ya da hava; dalgalıysa kavitasyon
Dönüş filtresi basınç farkı	1., 4. ve 8. saat	Küçük ve sabit	Büyüyorsa sepet doluyor; ilk iki gün normaldir, temizlenir
Gidiş ve dönüş sıcaklığı, ΔT	15 dakikada bir	Yükle uyumlu, kararlı	Fark büyükse debi düşük, küçükse yük yok ya da atlama hattı açık
Tank / genleşme kabı seviyesi	İlk saatte sık, sonra saat başı	Hafif düşer, sabitlenir	Düşüş sürüyorsa hava tahliyesi bitmemiş ya da sızıntı var
Akış anahtarı denemesi	Bir kez, kasıtlı olarak	Vana kısılınca cihaz durur	Durmuyorsa köprülenmiş ya da arızalı; devam edilmez
Kompresör faz akımları	Her kademe girdikten sonra	Üç faz birbirine yakın	Bir faz sapıyorsa besleme ya da motor tarafında sorun var
Kondenser hava çıkışı ve fan yönü	İlk on dakika	Hava dışarı, çıkışta belirgin ısınma	Çıkış soğuksa fan ters dönüyor ya da o kademe devrede değil
Kademe geçişleri, saatlik devreye girme sayısı	Sekiz saat boyunca	Düzenli aralıklarla, seyrek	Sıksa ölü bant dar ya da yük kapasitenin çok altında

Tabloda bilerek yer vermediğimiz bir başlık var: soğutucu akışkan tarafının basınç ve sıcaklık değerleri. Bunlar yetkili servis tarafından, kademeler kararlı hale geldikten sonra okunur ve tutanağa geçirilir; ilk günün rakamları aylar sonra bir arıza aramasında elinizdeki tek kıyas noktasıdır.

Teslim tutanağına ne yazılır?

Teslim tutanağı imza formalitesi değil, sistemin doğum kaydıdır. İçinde ne kadar çok sayı varsa ileride çıkacak tartışmalar o kadar kısa sürer. En azından şunlar bulunmalı:

• Koşullar: devreye alma tarihi ve saati, ortam sıcaklığı, tesisin o an çalışan yükü.
• Devre: sayaçtan okunan toplam dolum hacmi, suyun kaynağı, varsa glikol tipi, hacimce oranı ve ölçülen donma noktası.
• Ayarlar: set noktası, ölü bant, kademe gecikmeleri, pompa çalışma modu. Parametre ekranının fotoğrafı ekine konur.
• Ölçümler: gidiş ve dönüş sıcaklıkları, ΔT, hesaplanan debi, pompa basma basıncı, filtre öncesi-sonrası fark, üç fazın gerilimi ile dengesizlik oranı, kompresör faz akımları.
• Denemeler: akış anahtarının tetiklenip cihazı durdurduğu, faz koruma rölesinin çalıştığı, acil stopun denendiği — hangi saatte ve nasıl doğrulandığı yazılarak.
• Devir: eğitimi kimin verdiği, kimlerin katıldığı, hangi başlıkların anlatıldığı.

Tutanakta en sık boş kalan satır akış anahtarı denemesidir. Denenmediği için köprülenmiş halde teslim edilen bir akış anahtarı, ilk pompa arızasında evaporatörü donma riskiyle baş başa bırakır. Denemesi iki dakika sürer: vana yavaşça kısılır, cihazın durduğu görülür, vana açılır, tutanağa yazılır.

İşletmeciye devir: operatör neyi bilmeli?

İyi yapılmış bir devir yirmi dakika sürer ve beş başlıktan oluşur. Operatörün cihazın içini bilmesi gerekmez; ne zaman müdahale edip ne zaman etmeyeceğini bilmesi gerekir.

1. Set noktası neden düşürülmez. Su sıcaklığını gereksiz yere aşağı çekmek kapasiteyi azaltır, tüketimi büyütür. Ayar, prosesin gerçekten ihtiyaç duyduğu sıcaklıktır.
2. Alarm ekranı nasıl okunur, reset ne zaman basılmaz. Aynı alarmı arka arkaya resetlemek arızayı çözmez, geciktirir. Tekrarlayan alarm servis işidir.
3. Filtre nasıl temizlenir. Hangi vana kapatılır, kapak nasıl açılır, sepet nasıl yerine oturur. Bu bir kez birlikte yapılır, anlatılmaz.
4. Kondenser nasıl temizlenir, nasıl temizlenmez. Kanatlar kendi doğrultusunda ve düşük basınçla temizlenir; yüksek basınçlı su kanadı yatırır, hava geçişini kalıcı olarak düşürür.
5. Duruş ve tekrar başlatma. Hafta sonu duruşlarında ne kapatılır, ne açık bırakılır, tekrar başlatmadan önce nereye bakılır.

Buna bir de vardiya defteri eklenir; üç satır yeter: su sıcaklığı, tank seviyesi, alarm var mı. Bu defter kalıp soğutmada özellikle işe yarar, çünkü plastik enjeksiyonda sıcaklığın haftalar içinde sessizce kayması ancak böyle görülür.

Devreye alma bittiğinde elinizde ne olmalı?

İki şey: çalışan bir sistem ve o sistemin ilk gününü anlatan bir sayfa dolusu sayı. İkincisi olmadan birincisi uzun ömürlü olmaz, çünkü aylar sonra "eskiden daha iyiydi" cümlesini sınayacak veri kalmaz.

Bir de takvim: devreye almadan bir hafta sonra kısa bir kontrol turu yapın. Filtre ikinci kez temizlenmiş mi, hava tahliyesi durmuş mu, saatlik devreye girme sayısı oturmuş mu, operatör defteri tutuyor mu. Bu turda çıkan işlerin neredeyse tamamı ilk günün bıraktığı işlerdir. Hidrolikle kapanmayan bir kapasite açığı kalırsa hesabı seçim adımlarından geriye doğru kurmak gerekir.

Sıkça sorulanlar

Tüm yazılar